L’inizio della Grande Quaresima nella tradizione bizantina

Oggi Adamo è divenuto povero

Uno dei Detti dei Padri del Deserto recita così: “Uno dei padri raccontò che vi era un monaco molto laborio­so, che indossava una stuoia. Si recò un giorno da abba Ammone. L’anziano lo vide vestito da una stuoia e gli disse: «Questo non ti giova a nulla». L’altro gli domandò: «Sono preso da tre pensieri: se vagare nel deserto, se andare in terra straniera dove nessuno mi conosca, o se invece chiudermi in una cella, non rispondere a nessuno, e mangiare un giorno sì e un giorno no». Abba Ammone gli disse: «Nessuna di queste tre cose ti giova. Rimani piuttosto nella tua cella, mangia un po ogni giorno, medita incessantemente nel tuo cuore la parola del pubblicano, e potrai salvarti».

Quest’anno 2022 la celebrazione della Pasqua, nei due calendari orientale e occidentale, avrà una settimana di differenza. Infatti, la Risurrezione di Cristo verrà celebrata nelle Chiese cristiane di Oriente e di Occidente sia la domenica 17 aprile sia la domenica 24 dello stesso mese, a seconda del computo nell’uno o nell’altro dei calendari.

La Grande Quaresima è il periodo di grazia in cui il Signore ci elargisce il suo amore, tocca il nostro cuore affinché attraverso il digiuno, la preghiera, la misericordia, possiamo ritornare a Lui, essere accolti da Lui nel suo Regno. Nella tradizione bizantina, la Grande Quaresima viene inquadrata tra due momenti fondamentali nella storia della salvezza: l’espulsione di Adamo ed Eva dal paradiso proprio all’inizio del periodo quaresimale, ed il ritorno, il rientro, l’essere riportati in paradiso, Adamo ed Eva e tutta l’umanità, quando il Sabato Santo il Signore scende nell’Ade e gli prende per mano e li riporta al paradiso. La quaresima diventa quindi il cammino di Adamo ed Eva, di tutti noi, possiamo dire dal paradiso al paradiso, dal luogo del peccato, del pianto e dell’esilio, allo stesso posto che diventa luogo della vita, del perdono e dell’accoglienza.

Durante la quaresima, la tradizione bizantina sottolinea il ruolo del pentimento, delle lacrime della compunzione, del digiuno e della penitenza. Ma anche e soprattutto la quaresima bizantina diventa il momento di grazia che il Signore dà ad ognuno di noi per accogliere la sua redenzione, il suo amore, la vita nuova che viene elargita da Lui stesso. Dal paradiso chiuso al paradiso riaperto, dall’esilio e dall’espulsione al definitivo ritorno ed accoglienza, dal cherubino custode delle porte sprangate dalla spada fiammeggiante, al buon ladrone che le riapre con la chiave della sua croce, che è anche la croce di Cristo e la nostra.

Vi propongo semplicemente la lettura di qualche tropario di questa prima parte del periodo quaresimale bizantino. Con delle immagini molto belle, la liturgia intreccia in un unico canto il peccato e la grazia, la disperazione e la speranza, la spogliazione e la promessa: “Adamo è stato espulso dal paradiso per ciò che ha mangiato: seduto quindi dinnanzi al giardino, gemeva alzando grida con voce lamentosa, e diceva: Ahimè, cosa mai mi è successo, me infelice!... O meraviglioso paradiso, tu che per me sei stato piantato e per Eva sei stato chiuso, prega colui che ti ha fatto e che anche me ha plasmato, perché io possa saziarmi dei tuoi fiori. Gli dice dunque il Salvatore: La creatura da me plasmata, io non voglio che vada perduta, ma che si salvi e giunga alla conoscenza della veri­tà: chi viene infatti a me, non lo caccerò fuori”. Il paradiso, modello e prefigurazione della Chiesa stessa, diventa lui stesso intercessore per colui che lì è stato creato.

Un altro dei tropari sviluppa ancora l’immagine del paradiso quasi profezia di quello che è la Chiesa stessa: luogo di gioia, di perdono, di intercessione e di preghiera: “O paradiso preziosissimo, splendida bellezza, dimora costruita da Dio, gaudio e letizia senza fine, gloria dei giusti, delizia dei profeti e abitazione dei santi, col fruscio delle tue foglie supplica il Creatore dell’universo di aprirmi le porte che ho chiuso con la trasgressione, e di concedermi di aver parte all’albero della vita e alla gioia che un tempo ho goduto in te.” Questo parallelo Paradiso-Chiesa lo ritroviamo in un altro dei tropari con delle immagini veramente belle e profonde: “Sedette un tempo Adamo e diede in pianto davanti al paradiso di delizie, battendosi il volto con le mani… Partecipa, o paradiso, al dolore del padrone divenuto povero, e col fruscio delle tue foglie supplica il Creatore che non mi chiuda fuori. O misericordioso, abbi misericordia di colui che ha prevaricato!” La preghiera del paradiso, la preghiera della Chiesa, il fruscio delle foglie ed il fruscio della preghiera, abbinati nella poesia teologica di questi testi.

Un secondo aspetto della quaresima bizantina già dai primi giorni lo troviamo nell’importanza data al digiuno, quello praticato nel corpo e nel cuore di ognuno di noi. Due tropari sottolineano il vero senso del digiuno cristiano così come ce lo presenta la tradizione liturgica bizantina: “…Bada, anima mia: digiuni tu? Non usare perfidia col prossi­mo. Ti astieni dai cibi? Non giudicare il fratello, perché tu non venga mandata al fuoco a bruciare come cera, ma il Cristo ti faccia piuttosto entrare nel suo regno senza impedimenti”. Un digiuno fatto nella verità e la profondità del cuore, e che ci configura col Cristo crocefisso: “Digiunando dai cibi, anima mia, senza purificarti dalle passioni, invano ti rallegri per l’astinenza, …e ti rendi simile ai perfidi demoni che non si cibano mai. Non rendere dunque inutile il digiuno peccando, ma rimani irremovibi­le sotto gli impulsi sregolati, facendo conto di stare presso il Salvatore crocifisso, o meglio di essere croci­fissa insieme a colui che per te è stato crocifisso, gridando a lui: Ricordati di me Signore, quando verrai nel tuo regno”.

          All’inizio abbiamo citato il testo dai Detti dei Padri perché, assieme ai tropari citati indicano il senso più profondo di queste dieci settimane che ci porteranno alla Risurrezione del Signore: “…digiuni tu? Non usare perfidia col prossi­mo. Ti astieni dai cibi? Non giudicare il fratello…”. “Rimani nella tua cella, mangia un po ogni giorno, medita incessantemente nel tuo cuore la parola del pubblicano, e potrai salvarti”.

Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΤΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Σήμερα ο Αδάμ έγινε φτωχός

Μία από τις διηγήσεις των Πατέρων της Ερήμου μας λέει: «Ένας από τους Πατέρες διηγείται ότι κάποτε ένας μοναχός ήταν πολύ εργατικός και ντυνόταν με μία ψάθα. Μία μέρα ο μοναχός αυτός επισκέφθηκε τον αβά Αμμόνα. Ο γέροντας είδε τον μοναχό ντυμένο με την ψάθα και του είπε: «Αυτή η ψάθα δε σου χρησιμεύει σε τίποτα». Ο μοναχός τον ρώτησε: «Κυριαρχούν το μυαλό μου τρείς σκέψεις: να φύγω στην έρημο;, ή να ταξιδέψω σε γη μακρινή, όπου κανείς δεν με γνωρίζει;, ή ακόμα να κλειστώ σ’ ένα κελί, να μην απαντώ, σε κανένα, και να τρώω μέρα παρά μέρα;». Ο αβάς Αμμόνας του απάντησε: «Καμία απ’ αυτές τις σκέψεις δεν σε ωφελεί. Μείνε καλύτερα στο κελί σου, τρώγε λίγο κάθε μέρα, μελέτα ακατάπαυστα μέσα στην καρδιά σου τον λόγο του τελώνου, και θα μπορέσεις να σωθείς».

Κατά το παρόν έτος δύο χιλιάδες είκοσι δύο, ο εορτασμός του Πάσχα κατά τα δύο ημερολόγια (Ανατολικό και Δυτικό), θα έχει τη χρονική διαφορά μίας εβδομάδας. Πραγματικά, η Ανάσταση του Χριστού θα εορταστεί στις χριστιανικές Εκκλησίες της Ανατολής και της Δύσης είτε την Κυριακή δεκαεπτά Απριλίου, είτε την Κυριακή εικοσιτέσσερις Απριλίου, σύμφωνα με τους υπολογισμούς τους ενός και του άλλου ημερολογίου.

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η περίοδος της χάρης, κατά την οποία ο Κύριος παραχωρεί την αγάπη του, αγγίζει την καρδιά μας, έτσι ώστε διαμέσου της νηστείας, της προσευχής, της ελεημοσύνης, να μπορέσουμε να επιστρέψουμε σ’ Εκείνον και να γίνουμε δεκτοί στη Βασιλεία Του. Στην βυζαντινή παράδοση η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι πλαισιωμένη από δύο θεμελιακές στιγμές στην ιστορία της σωτηρίας: τον διωγμό του Αδάμ και της Εύας από τον επίγειο παράδεισο, στην αρχή ακριβώς της Τεσσαρακοστής, και την επιστροφή των πρωτόπλαστων στον παράδεισο, του Αδάμ και της Εύας και όλης της ανθρωπότητας, κατά το Μεγάλο Σάββατο, όταν ο Κύριος κατεβαίνει στον Άδη, τους παίρνει από το χέρι και τους ξαναφέρνει στον παράδεισο. Επομένως η Τεσσαρακοστή γίνεται η πορεία των πρωτόπλαστων και η πορεία όλων μας, μπορούμε να πούμε, από τον επίγειο στον ουράνιο παράδεισο, από τον τόπο της αμαρτίας, του κλαυθμού και της εξορίας, στον τόπο ο οποίος είναι τόπος ζωής, συγχώρεσης και υποδοχής.

Κατά την περίοδο της Τεσσαρακοστής η βυζαντινή παράδοση υπογραμμίζει τον ρόλο της μετάνοιας, των δακρύων, της συντριβής, της νηστείας και της μετάνοιας. Αλλά προπάντων η βυζαντινή Τεσσαρακοστή γίνεται η στιγμή της θείας χάρης, την οποία ο Κύριος δίνει στον καθένα μας, ώστε ο κάθε ένας από εμάς να υποδεχτεί τη λύτρωσή του, την αγάπη του, τη νέα ζωή, την οποία ο ίδιος ο Κύριος χορηγεί. Από τον κλειστό παράδεισο στον ξανα-ανοιχτό παράδεισο, από την εξορία και την απομάκρυνση, στην οριστική επιστροφή και υποδοχή, από τον φύλακα χερουβίμ, ο οποίος με πύρινη ρομφαία φυλάτει τις πύλες του παραδείσου, στον καλό ληστή ο οποίος ξανανοίγει τις πύλες με το κλειδί του σταυρού του, ο οποίος είναι επίσης ο Σταυρός του Χριστού και ο δικός μας σταυρός.

Σας προτείνω απλά την ανάγνωση μερικών τροπαρίων του πρώτου αυτού μέρους της βυζαντινής σαρακοστιανής περιόδου. Με εικόνες πολύ ωραίες, η θεία λατρεία διασταυρώνει σε ένα μοναδικό ύμνο την αμαρτία και την χάρη, την απελπισία και την ελπίδα την απογύμνωση και την υπόσχεση: «Ἐξεβλήθη Ἀδὰμ τοῦ Παραδείσου, διὰ τῆς βρώσεως· διὸ καὶ καθεζόμενος ἀπέναντι τούτου, ὠδύρετο, ὁλολύζων, ἐλεεινῇ τῇ φωνῇ, καὶ ἔλεγεν· Οἴμοι, τί πέπονθα ὁ τάλας ἐγώ! μίαν ἐντολὴν παρέβην τὴν τοῦ Δεσπότου, καὶ τῶν ἀγαθῶν παντοίων ἐστέρημαι. Παράδεισε ἁγιώτατε, ὁ δι᾽ ἐμὲ πεφυτευμένος, καὶ διὰ τὴν Εὔαν κεκλεισμένος, ἱκέτευε τῷ σὲ ποιήσαντι, κᾀμὲ πλάσαντι, ὅπως τῶν σῶν ἀνθέων πλησθήσωμαι. Διὸ καὶ πρὸς αὐτὸν ὁ Σωτήρ· Τὸ ἐμὸν πλάσμα οὐ θέλω ἀπολέσθαι, ἀλλὰ βούλομαι τοῦτο σῴζεσθαι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν· ὅτι τὸν ἐρχόμενον πρός με, οὐ μὴ ἐκβάλλω ἔξω». Ο παράδεισος ως πρότυπο και ως προεικόνιση της ίδιας της Εκκλησίας, γίνεται ο ίδιος μεσίτης για εκείνον που δημιουργήθηκε σε αυτόν.

Ένα άλλο από τα τροπάρια αναπτύσσει ακόμα περισσότερο την εικόνα του παραδείσου, σχεδόν ως προφητεία αυτού που είναι η ίδια η Εκκλησία: τόπος χαράς, συγνώμης, μεσιτείας και προσευχής: «Παράδεισε πάντιμε, τὸ ὡραιότατον κάλλος, θεόκτιστον σκήνωμα, εὐφροσύνη ἄληκτε, καὶ ἀπόλαυσις, δόξα τῶν Δικαίων, Προφητῶν τερπνότης, καὶ Ἁγίων οἰκητήριον, ἤχῳ τῶν φύλλων σου, Πλάστην τὸν τῶν ὅλων ἱκέτευε, τὰς πύλας ὑπανοῖξαί μοι, ἃς τῇ παραβάσει ἀπέκλεισα· καὶ ἀξιωθῆναι, τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς μεταλαβεῖν, καὶ τῆς χαρᾶς, ἧς τὸ πρότερον, ἐν σοὶ κατετρύφησα».

 

Αυτόν τον παραλληλισμό Παραδείσου-Εκκλησίας τον ξαναβρίσκουμε και σε ένα άλλο τροπάριο, με εικόνες πραγματικά ωραίες και βαθιές: «Ἐκάθισεν Ἀδὰμ τότε, καὶ ἔκλαυσεν ἀπέναντι τῆς τρυφῆς τοῦ Παραδείσου, χερσὶ τύπτων τὰς ὄψεις, καὶ ἔλεγεν· Ἐλεῆμον, ἐλέησόν με τὸν παραπεσόντα». Η προσευχή του Παραδείσου, η προσευχή της Εκκλησίας, ο ήχος των φύλλων και ο ήχος της προσευχής, συνδυασμένοι στην θεολογική ποίηση αυτών των κειμένων.

 

Μία δεύτερη όψη της βυζαντινής Τεσσαρακοστής ήδη από τις πρώτες ημέρες τη βρίσκουμε στην σπουδαιότητα που αποδίδεται στην νηστεία, τη νηστεία στο σώμα και τη νηστεία στην καρδιά του καθενός μας. Δύο τροπάρια υπογραμμίζουν το αληθινό νόημα της χριστιανικής νηστείας, όπως το παρουσιάζει η βυζαντινή λατρευτική παράδοση: «Πρόσεξε ψυχή μου: Νηστεύεις; Μη χρησιμοποιείς δολιότητα προς τον πλησίον σου. Απέχεις από την τροφή; Μην κατακρίνεις τον αδελφός σου, ώστε να μην σταλθείς στην φωτιά και να μην καείς σαν το κερί, αλλά μάλλον ο Χριστός να σε εισάγει στη βασιλεία του χωρίς εμπόδιο». Πρόκειται για μία νηστεία που ανταποκρίνεται στην αλήθεια και στο βάθος της καρδιάς και η οποία μας μορφώνει στη μορφή του σταυρωμένου Χριστού: «Βρωμάτων νηστεύουσα, ψυχή μου, καὶ παθῶν μὴ καθαρεύουσα, μάτην ἐπαγάλλῃ τῇ ἀτροφίᾳ· εἰ μὴ γὰρ ἀφορμή σοι γένηται πρὸς διόρθωσιν, ὡς ψευδὴς μισεῖσαι παρὰ Θεοῦ, καὶ τοῖς κακίστοις δαίμοσιν ὁμοιοῦσαι, τοῖς μηδέποτε σιτουμένοις· μὴ οὖν ἁμαρτάνουσα, τὴν νηστείαν ἀχρειώσῃς, ἀλλ᾿ ἀκίνητος, πρὸς ὁρμὰς ἀτόπους μένε, δοκοῦσα παρεστάναι ἐσταυρωμένῳ τῷ Σωτῆρι, μᾶλλον δὲ συσταυροῦσθαι, τῷ διὰ σὲ σταυρωθέντι, ἐκβοῶσα πρὸς αὐτόν· μνήσθητί μου Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου».

 

Στην αρχή της παρούσας ομιλίας αναφερθήκαμε στα κείμενα των Λόγων των Πατέρων τα οποία μαζί με τα αναφερθέντα τροπάρια δείχνουν το βαθύ νόημα των δέκα αυτών εβδομάδων, που μας οδηγούν στην Ανάσταση του Κυρίου: «Νηστεύεις; Μη χρησιμοποιείς δολιότητα προς τον πλησίον σου. Απέχεις από την τροφή; Μην κατάκρινε τον αδελφό σου…» «Μείνε στο κελί σου, τρώγε λίγο κάθε μέρα, μελέτα ακατάπαυστα μέσα στην καρδιά σου τον λόγο του τελώνου, και θα μπορέσεις να σωθείς».

 

 

Enoch, chiesa cattedrale della Santissima Trinità, Atene

Lettera pastorale per la Quaresima 2022

Cammino con il Signore / cammino verso il Signore

L’inizio del periodo della Quaresima, preceduto dalle quattro domeniche del Triodion, ci porta a riflettere su qualche aspetto della nostra vita cristiana. Nelle domeniche del Triodion le pagine del Vangelo sono diventate una grande catechesi che ci dovrebbe portare -o riportare- ad atteggiamenti determinanti della nostra vita cristiana a livello personale ed ecclesiale, e ci dovrebbero confrontare con quello che ci viene elargito da Dio stresso: la misericordia, il perdono... La prima domenica ci ha dato il vangelo del fariseo e del pubblicano; la seconda ci dà la parabola del Figlio Prodigo; la terza ci misura col nostro atteggiamento più cristiano, cioè l’incontro col Cristo povero, malato, prigioniero, attraverso la parabola del Giudizio Finale. Infine la quarta domenica ci indica il cammino del digiuno e della preghiera fatti nella verità, e ci introduce nella Grande Quaresima, che ci farà pervenire alla vera umiliazione ed esaltazione del Signore, quella della Pasqua.

Le pagine del Vangelo che sono vita per noi. Il Vangelo che nelle tradizioni dell’Oriente cristiano viene chiamato non soltanto “vivente” cioè che è vivo nella vita delle Chiese cristiane, che viene annunciato da loro, ma lo si chiama anche “vivificante”, cioè che dà la vita a tutti noi che lo ascoltiamo, che lo leggiamo, che lo accogliamo facendone carne della nostra carne, vita nella nostra vita. Il contatto con la Sacra Scrittura nella vita di ogni cristiano è qualcosa che deve -o dovrebbe- far parte del nostro essere cristiani, una parte importante del curare la nostra vita in Cristo. La stessa Quaresima ci aiuta a questo contatto attraverso le lectio continue dei libri della Genesi e dei Proverbi al vespro di quasi tutta la Quaresima, e di Isaia a l’ora sesta. Un contatto, una lettura quotidia­na della Sacra Scrittu­ra, dovrebbe far parte della nostra vita; comunque, questo non è sempre facile, sia per la nostra debolez­za, sia per il fatto che ci sono dei testi non sempre facili e delle volte dei testi, almeno apparen­temente, forse anche noiosi, difficili. Ma anche di questi testi i Padri e le tradizioni delle Chiese cristiane ne traggono insegnamento ed anche nutrimento. Penso per esempio a le liste dei patriar­chi che troviamo nel libro della Genesi, liste a un primo sguardo -ripeto apparentemente- senza un interesse speciale. Di­co, pero, apparentemente perché possiamo trovarvi delle volte -direi quasi sempre- delle perle che diventano per noi Parola di Dio che ci porta la salvezza, che ci rinnova come persone, come cristia­ni.

Leggendo durante la Quaresima il libro della Genesi mi sono trovato con un passo di cui vorrei partire in queste mie righe, e che vorrei semplicemen­te presentar­vi. Nel capitolo 5 del libro della Genesi, troviamo la lista dei patriarchi discendenti di Adamo; e più precisamente a Gen 5,21-24 troviamo la presentazio­ne della figura di Enoch, un personaggio di cui si parla ben poco nella Sacra Scrittura -soltanto 11 volte e ripetendone sempre la stessa cosa: che piacque a Dio e che non morì -lo stesso si dice del profeta Elia, che anche lui fu preso da Dio. Enoch è una figura, ancora, che la letteratura apocrifa e l’iconografia bizantina situano alla porta del Paradiso, assieme a Elia, nell’attesa di incontrare ed accogliere il buon ladrone, mentre Cristo scende negli inferi. Gen 5,21-24, il testo che parla di Enoch, dice per ben due volte che “piacque a Dio” oppure “che fu trovato buono da Dio”. Alcune versioni bibliche presentano una traduzione che ha attirato la mia attenzione; infatti, in alcune di esse si dice: “Enoch camminò con Dio... e per questo Dio lo prese”. Altre traduzioni vanno anche in questo senso; cioè per indicare che un uomo è “grato”, “buono”, “che piacque” a Dio, gli si dice che “camminò con Dio”.

Possiamo pure chiederci adesso, noi che stiamo per iniziare la Grande Quaresima, cosa vorrà dire “cammina­re con Dio”. Camminare con Dio vorrà dire soprattutto -e specialmente nel periodo quaresimale che stiamo iniziando-, un vivere nella propria vita la chiamata alla conversione, alla “metanoia”, nel senso più letterale e forte del termine “metanoia”, cioè il cambiare, rinnovare, rifare il nostro pensiero, il nostro agire, il nostro essere.

Per noi cristiani la conversione alla quale siamo ogni giorno chiamati dal Signore è in primo luogo un dono, qualcosa che ci viene dato da Lui. Nessuno -e penso che tutti ne abbiamo fatto e ne facciamo esperienza- non può tornare a Dio con le proprie forze: Nessuno può venire a me se non lo attira il Padre che mi ha mandato... (Gv 6,44). Dio, pero, non ci attira se non nella misura in cui ognuno di noi cerchiamo, desideriamo di trovarlo. I Padri dicevano che Dio può tutto, eccetto forzare l’uomo ad amarlo. Vedere la conversione come un dono vuol dire un ricomin­ciare ogni giorno, accettando che lo stesso fatto di ricominciare ci viene dato da Dio. A causa del peccato, l’uomo si vede allontanato dal­la santità di Dio, dalla luce di Dio; abita nelle tenebre della disperazione; ma è proprio quest’uo­mo peccatore -ognuno di noi- che Cristo invita a tavola -o per sottolineare ancora di più il dono della conversione, come nel caso di Zaccheo- a casa di cui il Signore si invita se stesso a tavola. È importante di vedere nel vangelo di Zaccheo come è il Signore stesso che si invita a pranzo, che fa dono di se stesso. La conversio­ne come dono ci fa vedere e vivere la nostra propria povertà e l’immensa ricchezza del dono di Dio.

Cristo stesso descrive la situazio­ne dell’uomo, di colui che è oggetto del dono della conversione, come uno straniero che cadde nelle mani dei ladri, lo spogliano, lo derubano, lo picchiano... e soltanto in questa situazione l’uomo può far l’esperienza della gratuità del buon samaritano, del dono di Dio, che lo rialza, lo carica e ne ha cura; non li fa delle domande, non chiede niente, soltanto dà... Di questa povertà in cui siamo chiamati a vivere il nostro cammino di conversione come dono, la stessa Quaresima ne diventa­, per noi, una saggia pedagoga. Nei giorni feriali in settimana non celebriamo la Divina Liturgia fino al sabato e alla domenica -anticipo e dono allo stesso tempo della comunione col Risorto nella Santa Pasqua. Il mercoledì ed il venerdì celebriamo la Liturgia dei Doni Presantificati a sottolineare che la forza per il nostro cammino quaresimale ci viene dal Signore stesso nel suo Corpo e nel suo Sangue santificati, consacrati il giorno di domenica, che è la Pasqua della settimana, anche nel periodo quaresimale.

La conversione, la “metanoia”, allora, accolta liberamen­te co­me dono divino, che diventa per noi il mezzo offerto per il nostro quotidiano ­“camminare con Dio”. Non è uno scopo, una finalità, la “metanoia” nella nostra vita; è un mezzo che ci porta a…, che ci porta verso… Verso chi? Verso Cristo…, che ci dà l’opportunità di camminare con Dio.

Il nostro desiderio -e speranza- di conversio­ne, di “metanoia”, durante la Quaresima si manifesta­ in una serie di pratiche che ci vengono offerte dalla vita della Chiesa: digiuno, preghiere, contatto più assiduo con la Sacra Scrittura; le stesse “metanie” (prostrazioni) come atteggia­mento esterno simbolo di un atteggiamento interiore di cambiamen­to, di umiltà, ma soprattutto di configura­zione piena con colui che spogliò se stesso... umiliò se stesso (Fil 2,7-8). Mi sembra importante di sottolinearlo questo legame, che non possiamo mai spezzare, tra l’uomo interiore e l’uomo esteriore, quello che viviamo e facciamo all’esterno con quello che viviamo e facciamo nel profondo del nostro cuore. Allo stesso modo che il Verbo di Dio si incarnò veramente -guardate nella lettera ai Filippesi, capitolo 2, ai verbi “spogliò”, “umiliò” corrispondono forme molto forti come “assumendo”, “divenendo”, “facendosi”, che sottolineano la vera umiliazione, la vera possiamo dire “metano­ia” di Cristo. La prima eresia cristologica fu quella del docetismo, del rifiuto della vera incarnazione di Cristo. In questo senso vi propongo di vedere la conversio­ne, la “metanoia” come mezzo cioè per configurarci ancora con Cristo.

Questo legame tra interiore e esteriore, tra quello che diciamo, quello che facciamo e quello che pensiamo, ci viene sottolineato dalla bellissima preghiera di Sant’Efrem che ripetiamo durante il periodo quaresimale. All’atte­ggiamento esteriore del corpo -la metanoia fino a terra- corris­ponde la preghiera al Signore per una vera metanoia anche interiore: vedere i miei peccati e non condannare mio fratello...

Enoch, di cui la Sacra Scrittura dice che camminò con Dio... che fu trovato buono da Dio. Sono andato pure al testo siriaco della versione biblica conosciuta come “Peshitta” del testo di Gen 5 e viene usata una forma che permette di tradurre: Enoch fu “bello” per Dio; è un termine siriaco che indica la bellezza totale, non soltanto quella esterna neppure soltanto quella interna, ma tutto l’uomo che diventa “bello”, a immagine di Colui, Cristo, che è, come dice il salmo 44, “il più bello tra i figli dell’uomo”.

           Iniziamo quest’anno la nostra Quaresima nel dolore per la terribile ed ingiustificabile aggressione bellica contro l’Ucraina, contro la sua sovranità. Una aggressione bellica, una guerra vera e propria che non è soltanto una questione sociopolitica, strategica, ma che è, ben entrato il XXI secolo, una aggressione contro l’umanità stessa, contro il cuore dell’uomo chiamato dal Signore ad essere sempre “operatore di pace”. Nel nostro Esarcato in Grecia, una buona parte dei nostri fedeli sono ucraini, oriundi o nati già in Grecia. Con loro ed accanto a loro preghiamo per la pace, in Ucraina e in tutti i luoghi del nostro mondo dove l’umanità, il cuore dell’uomo si vede ferito dalle armi, dall’odio, dal sopruso. Preghiamo per i defunti in questa guerra, per i feriti ed i sofferenti, i prigionieri. E perché siamo cristiani e crediamo e viviamo il Vangelo di Cristo, preghiamo anche per coloro che fanno la guerra, che la istigano, affinché il Signore tocchi il loro cuore di pietra e ne faccia, lo converta in un cuore di carne capace di amare, di diventare operatore di pace.

 

         Auguro a tutti una Quaresima piena dei frutti dello Spirito, vissuta nella gioiosa attesa della Santa Pasqua.

 +P. Emmanuil Nin

Esarca Apostolico

 

 

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή

Πορεία με τον Κύριο - Πορεία προς τον Κύριο

     Οι τέσσερεις Κυριακές του Τριωδίου που προηγούνται της περιόδου της Μεγάλης Τεσσαρακοστής μας δίνουν την ευκαιρία να μελετήσουμε κάποια σημεία της χριστιανικής μας ζωής. Οι περικοπές που αναφέρονται στο Ευαγγέλιο αυτές τις Κυριακές του Τριωδίου είναι στην πραγματικότητα μια μεγάλη κατήχηση η οποία πρέπει να μας καθοδηγεί σε σχετικές αποφάσεις για τη χριστιανική μας ζωή, σε προσωπικό και σε εκκλησιαστικό επίπεδο, και επομένως θα έπρεπε να αντιπαραθέσουμε με ότι μας χορηγεί ο ίδιος ο Θεός: την ευσπλαχνία, την συγχώρεση κλπ. Η πρώτη Κυριακή μας παρουσιάζει το Ευαγγέλιο του Φαρισαίου και του Τελώνου. Η δεύτερη Κυριακή την παραβολή του Ασώτου Υιού. Στην Τρίτη ο Χριστός αναφέρεται στη Δευτέρα Παρουσία, δηλαδή διαμέσου της συνάντησής μας με το Χριστό, φτωχό, άρρωστο, φυλακισμένο, μετράει τη χριστιανική μας συμπεριφορά. Τέλος, στην τέταρτη Κυριακή μας υποδεικνύει το δρόμο της αληθινής νηστείας και προσευχής, που μας εισάγουν στο πνεύμα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και μας συνοδεύουν μέχρι την άκρα ταπείνωση και την ύψωση του Κυρίου μας, δηλαδή την Ανάσταση.

Οι σελίδες του Αγίου Ευαγγελίου είναι πραγματικά ζωή για μας. Το Ευαγγέλιο, που, σύμφωνα με τη χριστιανική Ανατολική Παράδοση, αποκαλύπτεται όχι μόνο «ζωντανό» στη ζωή της Εκκλησίας από την οποία κηρύττεται, αλλά ονομάζεται επίσης «ζωοποιό» εφόσον ζωοποιεί όλους εμάς που το ακούμε, το διαβάζουμε το μελετούμε, το παραδεχόμαστε, και επομένως το βιώνουμε και το ενσωματώνουμε στη ζωή μας. Η καθημερινή μας επαφή με την Αγία Γραφή πρέπει ή – θα έπρεπε – τουλάχιστο, να είναι βασικό μέρος της χριστιανικής μας ζωής και να παίζει σημαντικό ρόλο στην καλλιέργεια της εν Χριστώ ζωής μας. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, μας βοηθάει σε αυτή την επαφή με την συνεχή ανάγνωση του βιβλίου της Γένεσης και των Παροιμιών στον Εσπερινό, και του Ησαΐα στην Έκτη Ώρα. Τουλάχιστον μια επαφή, μια καθημερινή ανάγνωση της Αγίας Γραφής, θα έπρεπε να αποτελεί σημαντικό μέρος της ζωής μας, αν και αυτό δεν γίνεται πάντα, είτε εξαιτίας της αδυναμίας μας, είτε επειδή υπάρχουν μερικά χωρία που δεν είναι πάντα κατανοητά και επομένως βαρετά και δύσκολα. Όμως και από αυτά τα κείμενα οι Άγιοι Πατέρες και οι Ιερές Παραδόσεις της Εκκλησίας μας επωφελούνται και τροφοδοτούνται πνευματικά. Ένα παράδειγμα είναι ο κατάλογος των Πατριαρχών που υπάρχει στο βιβλίο της Γένεσης, κατάλογος που μάλλον επιφανειακά μπορεί να φαίνεται πρώτο-φαινομενικά ασήμαντο. Τονίζω, όμως, πρώτο-φαινομενικά, επειδή πολλές φορές – σχεδόν πάντα - αυτά τα κείμενα αποκαλύπτονται μαργαριτάρια για μας, εφόσον αυτά είναι ο Λόγος του Θεού που μας φέρνει τη σωτηρία και επομένως μας ανανεώνει ποιοτικά και προσωπικά.

Διαβάζοντας το βιβλίο της Γένεσης, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, βρήκα μια περικοπή από την οποία επιθυμώ να ξεκινήσω την παρούσα μελέτη. Στο πέμπτο λοιπόν Κεφάλαιο, διαβάζουμε τον κατάλογο των Πατριαρχών που αναφέρεται στους  απογόνους  του Αδάμ, και πιο συγκεκριμένα στο βιβλίο της  Γένεσης  κεφ 5. 21-24, βρίσκουμε τον Ενώχ, δηλαδή έναν άνθρωπο για τον οποίο η Αγία Γραφή δεν αναφέρει πολλά πράγματα, όμως επαναλαμβάνει έντεκα φορές πως ζούσε θεάρεστα και έπειτα πέθανε. Το ίδιο λέει και για τον προφήτη Ηλία, ο οποίος αρπάχτηκε από το Θεό στον ουρανό. Η απόκρυφη γραμματεία και η βυζαντινή αγιογραφία παρουσιάζουν τον Ενώχ μαζί με  τον Ηλία στην αυλή του Παραδείσου, αναμένοντας τον καλό ληστή, την ώρα που ο Χριστός κατεβαίνει στον Άδη. Στο βιβλίο της Γένεσης  κεφ. 5,1-24, το χωρίο που μιλάει για τον Ενώχ λέει δυο φορές πως «εὐηρέστησε τῷ Θεῷ», δηλαδή «έζησε θεάρεστα». Μερικές ξενόγλωσσες αποδόσεις της Βίβλου, παρουσιάζουν, σε αυτό το σημείο, μια μετάφραση που τράβηξε την προσοχή μου, επειδή λέει πως «ο Ενώχ πορευόταν με το Θεό, γι’ αυτό ο Θεός τον πήρε μαζί του»: πραγματικά σε μερικές ξένες γλώσσες για να εκφράσουν ότι κάποιος είναι αρεστός, καλός και ευάρεστος στο Θεό, λένε πως «πορεύομαι με το Θεό».

Τώρα, που αρχίζουμε τη Μεγάλη Σαρακοστή, μπορούμε να αναρωτηθούμε, τι ακριβώς σημαίνει, «πορεία με το Θεό». Πορεύομαι λοιπόν με το Θεό, σημαίνει πάνω απ’ όλα, και ιδίως σε αυτή την περίοδο της Σαρακοστής, προσπαθώ να βιώσω το κάλεσμα της προσωπικής μου μεταστροφής, με πνεύμα μετανοίας, επιδιώκοντας να αλλάξω, να ανανεώσω, και να ξαναφτιάξω από την αρχή τη νοοτροπία μου, και τον τρόπο με τον οποίο  σκέπτομαι ενεργώ και υπάρχω.

Για μάς τους χριστιανούς η μεταστροφή στην οποία είμαστε καλεσμένοι καθημερινά από τον Κύριο, είναι καταρχήν δώρο που προέρχεται κατευθείαν από το Θεό. Νομίζω πως όλοι μας γνωρίζουμε από πείρα, ότι κανένας δε μπορεί να επιστρέψει στο Θεό με τις δικές του  απλές  δυνάμεις: «κανένας δεν μπορεί να έρθει κοντά μου, αν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας που μ’ έστειλε…» (Ιω 6,44). Ο Θεός, όμως, μας ελκύει στο μέτρο που ο καθένας προσπαθεί και επιθυμεί να Τον αναζητήσει. Σύμφωνα με τους Πατέρες της Εκκλησίας, ο Θεός τα πάντα μπορεί, εκτός από το να επιβάλλει στον άνθρωπο να Τον αγαπήσει. Θεωρώντας τη μεταστροφή σαν πολύτιμο δώρο, πρέπει να ξαναρχίζουμε την προσπάθειά μας κάθε μέρα από την αρχή, και να αποδεχόμαστε  πως η προσπάθεια μας γίνεται μόνο με τη βοήθεια του Θεού. Δυστυχώς, εξαιτίας της αμαρτίας, ο άνθρωπος θεωρεί τον εαυτό του απομακρυσμένο από την αγιότητα του Θεού, από το θείο Φως, επομένως κατοικεί το ζόφο της απελπισίας. Όμως ο Χριστός προσκαλεί τον αμαρτωλό άνθρωπο στο Συμπόσιο Του, δηλαδή τον καθένα από μας, όπως στην περίπτωση του Ζακχαίου, στο σπίτι του οποίου ο Κύριος προσκάλεσε από μόνος του τον εαυτόν Του, και του χαρίζει την παρουσία Του. Είναι σημαντικό πως στο Ευαγγέλιο ο ίδιος ο Χριστός προσκαλείται στο σπίτι του Ζακχαίου και από μόνος Του, κάνει δώρο την παρουσία Του σ’ εκείνο το σπίτι. Η μεταστροφή λοιπόν, ως ουράνιο δώρο, μας επιτρέπει να διαπιστώνουμε και να  βιώνουμε, αφενός την δική μας αθλιότητα και αφετέρου τον άπειρο πλούτο της δωρεάς του Θεού. Ο Χριστός απεικονίζει την κατάσταση του ανθρώπου, που είναι αντικείμενο της δωρεάς μεταστροφής, σαν ένας ξένος που έπεσε στα χέρια των ληστών, τον ξεγύμνωσαν, και τον τραυμάτισαν… Σε αυτή μόνο την περίπτωση ο άνθρωπος βιώνει την περιπέτεια του καλού Σαμαρείτη, του δώρου του Θεού, που τον σηκώνει και τον φροντίζει. Δεν τον ρωτάει, δεν του ζητάει τίποτα περισσότερο, μόνο του προσφέρει… Από αυτή την κατάσταση ένδειας στην οποία βρισκόμαστε, είμαστε καλεσμένοι να βιώσουμε τη δική μας πορεία μεταστροφής σαν δώρο. Έτσι λοιπόν, η ίδια η Μεγάλη Τεσσαρακοστή γίνεται για μας σοφή παιδαγωγός. Εκτός από την ημέρα του Σαββάτου και της Κυριακής που είναι πρόγευση και δώρο της κοινωνίας με τον Αναστημένο Χριστό, η Θεία Λειτουργία δεν τελείται καθημερινά. Κάθε Τετάρτη και Παρασκευή της εβδομάδας  τελείται η  Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων για να τονίσουμε, πως η δύναμη για την σαρακοστιανή μας πορεία προέρχεται από τον ίδιο το Χριστό μέσω του αχράντου Σώματος και Αίματος των καθαγιασμένων Δώρων της προηγούμενης Κυριακής, δηλαδή, της Αναστάσιμης ημέρας της προηγούμενης  εβδομάδας.

Η μεταστροφή και η μετάνοια που γίνεται ελεύθερα αποδεκτή από μας ως δώρο Θεού, γίνεται για μας ισχυρό μέσον για την καθημερινή μας πορεία με το Θεό. Η μετάνοια δεν είναι ο στόχος, δηλαδή ο απώτερος σκοπός της ζωής μας, αλλά το δραστικό μέσον που μας βοηθάει να πάμε προς τον Κύριο, ο οποίος όμως μας δίνει την δυνατότητα να πορευθούμε μαζί Του.

Η επιθυμία  και η ελπίδα  για τη δική μας μεταστροφή και μετάνοια, κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής, εκφράζεται με μερικές ασκητικές πράξεις που πηγάζουν από τη ζωντανή Παράδοση της Εκκλησίας μας. Και αυτές είναι  η νηστεία, η προσευχή, η πιο συχνή μελέτη της  Αγίας Γραφής (γι’ αυτό και τα αναγνώσματα στην Ακολουθία των Ωρών), οι μετάνοιες ως εξωτερική ένδειξη εσωτερικής μεταστροφής, πνευματικής αλλαγής και πράξη ταπεινοφροσύνης, όμως, πάνω απ’ όλα, ως τέλεια εξομοίωση μας με Εκείνον που απαρνήθηκε τα πάντα και ταπεινώθηκε θεληματικά για τη δική μας σωτηρία (Φιλ 2,7-8). Μου φαίνεται σημαντικό να τονίσω ότι υπάρχει ένας δυνατός δεσμός μεταξύ του εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου του ανθρώπου τον οποίο δεν μπορούμε να διασπάσουμε ποτέ στη ζωή μας, που ταυτίζεται με τις πράξεις μας και τα μύχια της καρδιάς μας. Όπως ο ίδιος ο Λόγος του Θεού που έγινε άνθρωπος - ας   ρίξουμε μια ματιά στην προς  Φιλιππησίους Επιστολή, Κεφ. 2, και ας προσέξουμε τα ρήματα «απαρνήθηκε», «ταπεινώθηκε», που ανταποκρίνονται στα σκληρά ρήματα «πήρε», «έγινε», «υπακούοντας», που τονίζουν την άκρα ταπείνωση, θα έλεγα, την αληθινή μετάνοια του Χριστού. Η πρώτη Χριστολογική αίρεση ήταν ο δοκητισμός, η οποία δεν αναγνώριζε την πραγματική Ενσάρκωση του Χριστού. Με αυτή την έννοια σας προτείνω να θεωρείτε την πνευματική μεταστροφή ως μέσο για  την προσωπική  μεταμόρφωση στο Χριστό.

Αυτός ο δεσμός μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού ανθρώπου, δηλαδή μεταξύ του ότι λέμε, κάνουμε και σκεφτόμαστε, εκφράζεται λαμπρά από την ωραιότατη προσευχή του Αγίου Εφραίμ. Στην εξωτερική έκφραση του σώματος – η μετάνοια που σκύβουμε μέχρι τη γη– αντιστοιχεί η προσευχή στον Κύριο για μια πραγματική και αληθινή εσωτερική μετάνοια: να αναγνωρίσω τις αμαρτίες μου και να μην κατηγορώ τον αδελφό μου…

Στην αρχή της μελέτης μου έλεγα, πως ο Ενώχ πορευόταν με το Θεό και επομένως ζούσε θεάρεστα. Στην Πεσίττα, δηλαδή στην αρχαιότερη μετάφραση της Αγίας Γραφής στη συριακή γλώσσα, στο πέμπτο κεφάλαιο του βιβλίου της Γένεσης, χρησιμοποιείται μια λέξη για τον Ενώχ, που σημαίνει πως  ήταν «ωραίος» για το Θεό. Πρόκειται για έναν όρο της συριακής γλώσσας που εννοεί την ομορφιά στο σύνολο της, όχι μόνο την εξωτερική ούτε μονάχα την εσωτερική, αλλά την ομορφιά ολοκλήρου του ανθρώπου που γίνεται ωραίος, εύμορφος, πλασμένος κατ’ εικόνα του Χριστού, για τον οποίο ο ψαλμός 44 αναφέρει πως είναι «ο ωραιότερος  όλων».

Εφέτος ξεκινάμε τη Τεσσαρακοστή μας με θλίψη για την τρομερή και αδικαιολόγητη πολεμική επίθεση κατά της κυριαρχίας της Ουκρανίας. Μια πολεμική επίθεση, ένας πραγματικός πόλεμος που δεν είναι μόνο ένα κοινωνικοπολιτικό, στρατηγικό γεγονός, αλλά είναι, σήμερα στον 21ο αιώνα που ζούμε, μια επίθεση κατά της ίδιας της ανθρωπότητας, ενάντια στην καρδιά του ανθρώπου που καλείται από τον Κύριο να είναι πάντα ένας «ειρηνοποιός». Στην Εξαρχία μας στην Ελλάδα, ένα μεγάλο μέρος των πιστών μας είναι Ουκρανοί, ντόπιοι ή γεννημένοι ήδη στην χώρα μας. Με αυτούς και δίπλα τους προσευχόμαστε για ειρήνη,  στην Ουκρανία και σε όλους τους τόπους του κόσμου μας όπου η ανθρωπότητα, η καρδιά του ανθρώπου βλέπει τον εαυτό της πληγωμένο από όπλα, μίσος και κακοποίηση. Ας προσευχηθούμε για τους νεκρούς σε αυτόν τον πόλεμο, για τους τραυματίες και τα βάσανα τους, τους αιχμαλώτους. Και επειδή είμαστε Χριστιανοί και πιστεύουμε και ζούμε το Ευαγγέλιο του Χριστού, ας προσευχηθούμε επίσης για εκείνους που κάνουν πόλεμο, που τον υποκινούν, έτσι ώστε ο Κύριος να μπορεί να αγγίξει την σκληρή σαν πέτρα καρδιά τους και να την μετατρέψει σε μια καρδιά σάρκας ικανή να αγαπήσει, να γίνει ειρηνοποιός.

 Εύχομαι σε όλους εσάς μια Σαρακοστή γεμάτη από τους καρπούς του Παναγίου Πνεύματος, στη χαρμόσυνη αναμονή του Αγίου Πάσχα.

  

+ Σεβ. Εμμανουήλ Νιν

Αποστολικός Έξαρχος